Waarom klimaatmetingen vaak weinig opleveren en hoe je er wél waarde uit haalt

Begin bij de collectie

De vraag die erfgoedprofessionals zichzelf volgens Ankersmit vaker zouden moeten stellen, is: "Tonen mijn objecten schade die veroorzaakt is door een verkeerd binnenklimaat in het recente verleden?"

Klimaatmetingen zijn daarbij een hulpmiddel, geen doel op zich. Ze helpen om mogelijke oorzaken van schade te onderzoeken, risico's beter te begrijpen en ontwikkelingen in de tijd te volgen. Zonder relatie met de staat van de collectie blijven meetwaarden echter slechts cijfers.

"Veel organisaties weten niet hoe groot hun klimaatprobleem werkelijk is. Daardoor weten ze vaak ook niet welke oplossing nodig is."

Waarom klimaatmetingen alleen niet voldoende zijn

Volgens Marc Stappers ligt een van de grootste uitdagingen niet in het meten zelf, maar in wat er daarna met de data gebeurt.

"Veel organisaties weten niet hoe groot hun klimaatprobleem werkelijk is. Daardoor weten ze vaak ook niet welke oplossing nodig is. En als er eenmaal een maatregel wordt genomen, wordt lang niet altijd gecontroleerd of die daadwerkelijk effect heeft gehad."

Daardoor bestaat het risico dat tijd en geld worden geïnvesteerd in maatregelen waarvan het resultaat onduidelijk blijft. Goed gebruik van meetgegevens helpt organisaties om eerst vast te stellen óf er daadwerkelijk sprake is van een probleem, vervolgens de omvang en mogelijke oorzaken daarvan te bepalen en ten slotte de effecten van maatregelen te evalueren.

Klimaatbeheer is daarmee een kwestie van analyse, besluitvorming en evaluatie.

De valkuilen van klimaatdata

Bij het interpreteren van meetgegevens ziet Stappers regelmatig dezelfde misverstanden terugkomen.Een veelgemaakte fout is het kijken naar alleen minimum- en maximumwaarden. Hoewel die uitersten interessant kunnen zijn, vertellen ze weinig over het werkelijke gedrag van een binnenklimaat gedurende dagen, weken of maanden.

Daarnaast bestaat vaak de misvatting dat de relatieve luchtvochtigheid binnenshuis rechtstreeks samenhangt met de relatieve luchtvochtigheid buiten. In werkelijkheid wordt via ventilatie en luchtbewegingen niet de relatieve, maar de absolute luchtvochtigheid uitgewisseld: de daadwerkelijke hoeveelheid waterdamp in de lucht. Hoe die hoeveelheid zich binnenshuis vertaalt naar relatieve luchtvochtigheid, hangt vervolgens af van factoren als temperatuur, ventilatie, het gedrag van het gebouw en de vochtbuffering van materialen.

Juist daardoor kunnen binnen- en buitenwaarden sterk van elkaar verschillen, ook wanneer ze op het eerste gezicht met elkaar in verband lijken te staan.

Waarom een grafiek meer vertelt dan een meetwaarde

Een losse meetwaarde is een momentopname. Een grafiek laat juist zien hoe een situatie zich ontwikkelt in de tijd. "Een meetwaarde heeft geen richting en geen relatie," legt Stappers uit. "Pas wanneer je het verloop ziet, begrijp je hoe de huidige situatie is ontstaan."

Door gegevens over een langere periode te bekijken, wordt zichtbaar welke invloed seizoenen, weersomstandigheden, gebruik van ruimtes of technische installaties hebben op het binnenklimaat. Daarbij is vergelijking essentieel: tussen verschillende ruimtes, maar ook tussen binnen- en buitenmetingen.

Juist in monumentale gebouwen is dat belangrijk. Binnenklimaat is daar zelden een kwestie van goed of fout. Het gaat om een balans tussen gebouw, gebruik en behoud. Wat vandaag een acceptabele situatie lijkt, kan op langere termijn toch risico's opleveren. Daarom zijn niet alleen de meetwaarden zelf van belang, maar vooral de patronen, schommelingen en verschillen die daarachter schuilgaan.

Wanneer is een klimaatwaarde reden tot zorg?

Volgens Ankersmit moeten klimaatwaarden altijd in hun context worden bekeken. Een hoge luchtvochtigheid kan een aanwijzing zijn voor risico's, maar niet iedere afwijkende meetwaarde vraagt direct om ingrijpen. "Als het binnenklimaat boven de 80 procent relatieve luchtvochtigheid uitkomt, ontstaat er risico op schimmelvorming."

Tegelijkertijd wijst Ankersmit erop dat stabiliteit soms belangrijker is dan een enkele meetwaarde. "Als het binnenklimaat vergelijkbaar blijft met dat van eerdere jaren en objecten geen ontwikkeling van schade tonen, hoeft er niet direct sprake te zijn van een probleem."

Klimaatgegevens krijgen daarom pas betekenis wanneer ze worden gekoppeld aan wat er daadwerkelijk met objecten gebeurt. Een afwijkende waarde is niet automatisch een probleem; de vraag is altijd welke risico's die waarde oplevert voor de collectie.

Van data naar inzicht

Klimaatbeheer draait uiteindelijk niet om het verzamelen van zoveel mogelijk data, maar om het herkennen van patronen, het begrijpen van oorzaken en het nemen van onderbouwde beslissingen.

Daarbij begint het proces niet bij de meetgegevens, maar bij de collectie. Pas wanneer duidelijk is wat er beschermd moet worden en welke risico's zich voordoen, kunnen klimaatmetingen helpen om problemen te duiden, oorzaken te achterhalen en maatregelen te evalueren.

Wil je meer leren over de invloed van het binnenklimaat op erfgoedcollecties, zelfstandig grafieken leren interpreteren en de resultaten vertalen naar onderbouwde keuzes voor beheer en behoud? Dan is de cursus Binnenklimaat in de Praktijk iets voor jou. Je kunt ook eerst het inleidende webinar volgen.

Over Bart Ankersmit 

Bart Ankersmit is senior onderzoeker bij het Rijkserfgoedlaboratorium van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en een autoriteit op het gebied van collectiezorg, risicomanagement en binnenklimaat in musea en erfgoedinstellingen. Hij ontwikkelde en verspreidde de afgelopen jaren innovatieve methoden voor collectie-risicomanagement en publiceerde daarover talrijke boeken, handreikingen en praktijkgerichte onderzoeken, waaronder Managing Indoor Climate Risks. 

Als docent combineert Bart wetenschappelijke kennis met een sterk praktijkgerichte benadering. Hij ziet klimaatvraagstukken als complexe puzzels waarvoor zelden één eenvoudig antwoord bestaat. Vanuit zijn ervaring als onderzoeker en adviseur helpt hij deelnemers om vanuit verschillende perspectieven naar een probleem te kijken en weloverwogen keuzes te maken. Zijn doel is dat deelnemers na afloop voldoende inzicht en vertrouwen hebben om zelfstandig met hun eigen klimaatvraagstukken aan de slag te gaan. 

Over Marc Stappers 

Marc Stappers is bouwfysicus bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en gespecialiseerd in het binnenklimaat, verduurzaming en thermische isolatie van historische gebouwen, kerken en musea. Zijn werk beweegt zich op het snijvlak van erfgoedbehoud, bouwfysica en duurzaamheid. Naast zijn adviserende rol initieert hij onderzoek naar de prestaties van isolatiesystemen en is hij auteur van diverse publicaties en boeken, waaronder Managing Indoor Climate Risks in Museums en Built to Keep. 

In zijn onderwijs maakt Marc complexe technische vraagstukken begrijpelijk en direct toepasbaar voor de praktijk. Dankzij zijn uitgebreide ervaring als onderzoeker, adviseur en gastdocent weet hij theorie, actuele inzichten en concrete casussen op een toegankelijke manier te verbinden. Deelnemers waarderen zijn vermogen om technische kennis te vertalen naar afwegingen die erfgoedprofessionals dagelijks maken.